ลอยกระทง: ที่มา วันที่ และสถานที่ลอยกระทงทั่วไทย

คืนวันเพ็ญ ที่เชิงป้อมพระสุเมรุ ริมฝั่งเจ้าพระยา ผู้คนย่อตัวลงริมน้ำ จุดเทียนและธูปที่ปักอยู่กลางกระทงใบตองรูปกลีบบัว ยกกระทงขึ้นจบเหนือหน้าผาก แล้ววางลงบนสายน้ำ เหนือขึ้นไปไม่ไกล ใต้สายเคเบิลของสะพานพระราม 8 เปลวเทียนดวงเล็ก ๆ ค่อย ๆ ล่องไปตามกระแสน้ำ นี่คือลอยกระทง และในชั่วเวลาเดียวกัน ภาพเดียวกันก็เกิดขึ้นในคลองสายหนึ่งที่ดอนเมือง หน้าโบราณสถานสุโขทัย และริมทะเลสะพานหินที่ภูเก็ต

ปี 2026 ลอยกระทงตรงกับวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายน คืนวันเพ็ญเดือนสิบสอง ไม่ใช่วันหยุดราชการ และในกรุงเทพฯ บรรยากาศหลักอยู่ริมแม่น้ำ ใกล้กับย่านพักอาศัยที่เราเคยพาไปรู้จัก กระทรวงวัฒนธรรมอธิบายความตั้งใจของประเพณีไว้สามประการ คือ ขอบคุณสายน้ำและบูชาพระแม่คงคา ขอขมาที่ได้ทำให้น้ำสกปรก และปล่อยสิ่งที่อยากให้พ้นไปให้ลอยไปกับกระแสน้ำ คนไทยคุ้นเคยกับลอยกระทงดีอยู่แล้ว แต่เมื่อมีเพื่อนบ้านหรือเพื่อนร่วมงานชาวต่างชาติ คำถามจะเปลี่ยนไป คือจะเล่าที่มาและชวนเขาร่วมลอยอย่างถูกธรรมเนียมได้อย่างไร บทความนี้รวบรวมที่มาของประเพณี สิ่งที่อยู่ในกระทง ความต่างระหว่างลอยกระทงกับยี่เป็ง และจุดลอยกระทงของปีนี้

ลอยกระทงมาจากไหน และนักประวัติศาสตร์รู้อะไรบ้าง

คำตอบที่คุ้นหูที่สุดมีอยู่ในชื่อเดียว คือนางนพมาศ ตามตำนาน นางในของสมเด็จพระร่วงเจ้าผู้นี้ประดิษฐ์กระทงรูปดอกบัวใบแรกขึ้นที่สุโขทัย แม้แต่เอกสารของทางราชการเองก็ยังเล่าถึงนางไม่ตรงกัน หนังสือเล่มหนึ่งของกระทรวงวัฒนธรรมระบุว่านางเป็นพระสนม อีกเล่มหนึ่งว่าเป็นธิดาพราหมณ์ที่ได้ถวายตัวเป็นนางใน เรื่องเล่านี้งดงามและสะท้อนจิตวิญญาณของประเพณี แต่เป็นตำนาน ไม่ใช่ประวัติศาสตร์

หนังสือของกระทรวงเสนอการอ่านที่เรียบง่ายกว่า และน่าสนใจกว่า หนังสือเล่มนี้ชี้ถึงถ้อยคำ “เผาเทียนเล่นไฟ” ในจารึกที่ถือกันว่าเป็นของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช โดยไม่ได้ถือว่าเป็นการกล่าวถึงลอยกระทงโดยตรง ถ้อยคำนี้เองที่งานเทศกาลของสุโขทัยใช้เป็นชื่อทางการในปัจจุบัน หนังสือซึ่งกรมส่งเสริมวัฒนธรรมจัดพิมพ์ในปี 2014 เล่มนี้ย้อนไปหาร่องรอยเก่าที่สุดของพิธีทำนองเดียวกันบนภาพสลักนูนต่ำที่ปราสาทบายน เมืองพระนครธม ซึ่งหนังสือระบุอายุว่าราวหลัง ค.ศ. 1157

ในสมัยอยุธยา ราชสำนักมีพระราชพิธีที่เรียกว่า จองเปรียง ลดชุดลอยโคม เป็นการแห่โคมไฟตามคติพราหมณ์ และเป็นที่มาของสมมติฐานว่าประเพณีนี้มีรากจากพราหมณ์ ส่วนเรื่องนางนพมาศซึ่งปรากฏในตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ค.ศ. 1862–1943) นักประวัติศาสตร์คนสำคัญ ทรงสันนิษฐานว่าแต่งขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 (ค.ศ. 1824–1851) เพราะสำนวนเป็นแบบสมัยรัตนโกสินทร์ จากนั้นหนังสือของกระทรวงบรรยายว่าการลอยกระทงค่อย ๆ แพร่จากราชสำนักสู่ชาวบางกอก แล้วจึงขยายไปยังเมืองใกล้เคียง ต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 6 ทรงยกเลิกพระราชพิธีนี้ เพราะทรงเห็นว่าสิ้นเปลืองเกินไป แต่ราษฎรยังคงสืบทอดประเพณีต่อมา

ลอยกระทงได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติตั้งแต่ พ.ศ. 2554 (ค.ศ. 2011) และตามมติคณะรัฐมนตรีเมื่อวันที่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2568 (ค.ศ. 2025) รัฐบาลเห็นชอบเอกสารเสนอขึ้นทะเบียนต่อยูเนสโกในชื่อ “Loy Krathong: Traditional Water-honouring Festival in Thailand” รัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรม สุดาวรรณ หวังศุภกิจโกศล กล่าวไว้ตามรายงานของ Bangkok Post ว่าเป็น “ก้าวสำคัญ” ของซอฟต์พาวเวอร์ไทย บนเว็บไซต์ของยูเนสโก เอกสารนี้อยู่ในรายการที่รอการพิจารณา โดยยังไม่กำหนดปีที่จะพิจารณา ส่วนเรื่องที่ไทยเสนอและจะได้รับการพิจารณาระหว่างวันที่ 30 พฤศจิกายนถึง 5 ธันวาคม 2026 ที่เมืองเซี่ยเหมิน คือชุดไทย

ในกระทงหนึ่งใบมีอะไรบ้าง

คำว่ากระทงหมายถึงภาชนะใส่ของเป็นอันดับแรก ฐานแบบดั้งเดิมคือหยวกกล้วยตัดเป็นแว่น ซึ่งลอยน้ำได้เอง ขอบประดับด้วยใบตองพับ บนฐานจัดดอกไม้ เทียนหนึ่งเล่ม และธูป เท่านี้ก็ครบ และความเรียบง่ายนี้เองที่หน่วยงานรัฐแนะนำในปัจจุบัน คือใช้ใบตอง ดอกบัว หรือแม้แต่กระทงน้ำแข็ง

อีกสองอย่างเป็นเรื่องส่วนตัว หลายคนใส่เส้นผมหรือเศษเล็บ เพื่อให้เคราะห์ร้ายลอยไปกับกระทง บางคนใส่เหรียญ ซึ่งเด็ก ๆ จะงมเก็บกันภายหลัง หนังสือของกระทรวงยังบันทึกความเชื่อที่ผูกกับพิธีบางอย่างทางภาคใต้ คือเลี่ยงไม่เก็บแพเครื่องเซ่นขึ้นมา ด้วยเกรงว่าจะรับเอาเคราะห์ร้ายที่แพนั้นพาไปมาไว้กับตัว

ขั้นตอนแทบไม่ต่างกันในแต่ละภาค จุดเทียนและธูป ยกกระทงขึ้นจบเหนือหน้าผาก อธิษฐานหรือกล่าวขอบคุณ แล้ววางลงบนน้ำ หนังสือฉบับภาษาไทยให้คำกล่าวภาษาบาลีไว้สำหรับช่วงนี้ แต่คนส่วนใหญ่อธิษฐานในใจ หากจะอธิบายให้เพื่อนบ้านชาวต่างชาติเข้าใจ มีสามคำที่ควรเล่า คือ พระแม่คงคา เทพแห่งสายน้ำ ซึ่ง Thailand Foundation โยงเข้ากับเทวีแห่งแม่น้ำคงคาในคติฮินดู ขอขมา คือการขอโทษ และวันเพ็ญเดือนสิบสอง ซึ่งเป็นตัวกำหนดวันลอยกระทง

ลอยกระทงกับยี่เป็ง: ทำไมเชียงใหม่จึงฉลองต่างออกไป

ยี่เป็งคือประเพณีล้านนาในคืนเพ็ญเดือนยี่ตามปฏิทินล้านนา และตรงกับคืนเดียวกับลอยกระทง ภาคเหนือลอยกระทงเช่นเดียวกับที่อื่น แต่เพิ่มแสงไฟบนฟ้า ทั้งโคมไฟที่ลอยขึ้นด้วยเปลวไฟ โคมควัน และโคมที่ประดับบ้านเรือนและวัดวา ตามข้อมูลของ Thailand Foundation การปล่อยโคมขึ้นฟ้าเป็นการบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้าบนสรวงสวรรค์

ที่เชียงใหม่ กำหนดการปี 2026 ที่ฐานเศรษฐกิจเผยแพร่กินเวลาหกวัน วัดเจดีย์หลวงจัดงานตามผางประทีประหว่างวันที่ 20–23 พฤศจิกายน วันที่ 23 มีขบวนแห่ไปยังวัดเจดีย์หลวง ขณะที่มีการจุดผางประทีปที่แจ่งเมืองทั้งสี่ของเมืองเก่า ยี่เป็งจัดระหว่างวันที่ 23–25 และตามรายงานของฐานเศรษฐกิจ ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลเดียวที่ให้รายละเอียดเรื่องการย้ายพื้นที่นี้ในบรรดาแหล่งที่เราตรวจสอบ พื้นที่หลักของงานย้ายจากประตูท่าแพไปยังสวนสาธารณะตลาดต้นลำไย และวันที่ 25 มีขบวนกระทงใหญ่สิบห้าขบวนจากท่าแพไปถึงสำนักงานเทศบาล

ส่วนภาพท้องฟ้าที่เต็มไปด้วยโคมลอยนั้น ส่วนใหญ่มาจากงานปล่อยโคมที่เอกชนจัดและเก็บค่าเข้าร่วม นอกตัวเมือง ปี 2026 ททท. ประกาศงาน CAD Khomloi Sky Lanterns Festival ที่ศูนย์วัฒนธรรม CAD Lanna อำเภอแม่ออน วันที่ 24 และ 25 พฤศจิกายน ส่วนฐานเศรษฐกิจระบุว่ายังมีงานอื่นที่ดอยสะเก็ดและสันป่าตอง

สนามบินก็ปรับตัวตามเทศกาล ตามรายงานของ The Nation และกรุงเทพธุรกิจ ตารางบินถูกปรับเพื่อเลี่ยงช่วง 10.00 น. ถึงเที่ยงของวันที่ 24 พฤศจิกายน สำหรับโคมควัน และช่วง 19.00–01.00 น. ของวันที่ 24 และ 25 โดยคาดว่าจะมีโคมกว่า 200,000 ลูก แถลงการณ์ของท่าอากาศยานเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน ซึ่งสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดเชียงใหม่ของกรมประชาสัมพันธ์ (PRD) นำมาเผยแพร่ต่อ สรุปสถานะ ณ วันที่ 30 ตุลาคม ว่ามีเที่ยวบินถูกยกเลิก 108 เที่ยว เลื่อนเวลา 80 เที่ยว และเพิ่มขึ้น 105 เที่ยว ซึ่งเป็นตัวเลขระหว่างทาง ไม่ใช่ตัวเลขสรุปสุดท้าย นาวาอากาศเอกสกาล อุดล ผู้อำนวยการท่าอากาศยาน ย้ำว่าห้ามปล่อยโคมโดยเด็ดขาดใน “เขตสีแดง” ซึ่งอยู่ใต้แนวขึ้นและลงของเครื่องบิน

ลอยกระทงปี 2026 ที่ไหนดี

ปฏิทินทางการที่ ททท. เผยแพร่เมื่อวันที่ 5 พฤศจิกายนครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศ จุดด้านล่างคือจุดที่มีความหมายสำหรับผู้ที่อยู่ในเมืองและเกาะหลัก วันที่ใช้ตามข้อมูลของ ททท. ในกรณีที่ ททท. เผยแพร่ไว้ ซึ่งเราเลือกใช้แทนข้อมูลฉบับก่อนหน้าที่ปรากฏในสื่อ

กำหนดการลอยกระทงและยี่เป็งที่ประกาศไว้สำหรับปี 2026:

กรุงเทพฯ กทม. จัดงานปีนี้ภายใต้แนวคิด “Preserving Thai Traditions along Rattanakosin's Waterways” พิธีเปิดอย่างเป็นทางการมีขึ้นวันที่ 24 พฤศจิกายน เวลา 18.00 น. ที่ป้อมมหากาฬ มีซุ้มเครื่องตรวจที่ทางเข้า และคาดว่านายกรัฐมนตรีจะมาร่วมงาน คืนเดียวกัน งานวัดสระเกศที่เชิงภูเขาทองก็คึกคักเต็มที่ งานนี้จัดระหว่างวันที่ 17–29 พฤศจิกายน และมีพิธีเกี่ยวกับพระบรมสารีริกธาตุระหว่างวันที่ 17–26 สำหรับผู้ที่อยู่ริมแม่น้ำ งานวิจิตรเจ้าพระยาที่ ททท. จัดจะเปลี่ยนวิวจากอาคารสูงริมฝั่งไปตลอดหนึ่งเดือน คู่มือแม่น้ำเจ้าพระยาของเรา พาไปดูสองฝั่งน้ำทีละย่าน

สุโขทัย ที่นี่คือฉากของตำนาน และเป็นงานที่จัดแสดงยิ่งใหญ่ที่สุด มีการแสดงสิบคืนในอุทยานประวัติศาสตร์ ระหว่างวันที่ 15–24 พฤศจิกายน ภายใต้ชื่องานทางการ “ประเพณีลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ” ควรจองที่นั่งล่วงหน้า

ภูเก็ตและพัทยา ที่ภูเก็ต งานจัดริมทะเลที่สะพานหิน ระหว่างวันที่ 16–25 พฤศจิกายน บทความของเราเรื่องการใช้ชีวิตที่ภูเก็ต แนะนำย่านต่าง ๆ ที่เดินทางไปงานได้สะดวก ฝั่งชลบุรี ททท. ประกาศงานที่ตำบลโป่งวันที่ 24 และที่แหลมฉบังวันที่ 23 และ 24 ในปี 2025 The Thaiger รายงานว่าพัทยาห้ามจุดพลุและปล่อยโคม และให้ลอยกระทงในบ่อที่จัดไว้แทนการลอยในทะเล นายกเมืองพัทยา ปรเมศวร์ งามพิเชษฐ์ กล่าวว่า “เราไม่ได้ห้ามประเพณี เราพาประเพณีไปสู่อนาคตที่สะอาดขึ้น”

หัวหินและเกาะสมุย ทั้งสองแห่งไม่อยู่ในปฏิทินของ ททท. ฉบับวันที่ 5 พฤศจิกายน และเราไม่พบกำหนดการปี 2026 ของทั้งสองแห่ง สำหรับผู้ที่อยู่หัวหินหรือสมุย ข้อมูลจะมาจากเทศบาลหรือวัดใกล้บ้าน ในช่วงไม่กี่วันก่อนวันเพ็ญ

จะพาเพื่อนบ้านชาวต่างชาติลอยกระทงอย่างถูกธรรมเนียมได้อย่างไร

การแต่งกาย สิ่งที่ควรบอกเพื่อนต่างชาติก่อนออกจากบ้าน คือในวัดต้องแต่งกายปิดไหล่และเข่า และถอดรองเท้าก่อนเข้าอาคารศักดิ์สิทธิ์ Thailand Foundation เพิ่มหลักง่าย ๆ อีกสองข้อ คือวางตัวสำรวม และดูก่อนแล้วจึงถาม ที่จุดลอยกระทงของ กทม. มีกิจกรรม “Wear Chud Thai to Loy Krathong” ให้ยืมชุดไทยฟรี เป็นวิธีที่สง่างามในการชวนเพื่อนต่างชาติเข้าร่วมงาน

ตัวกระทง ตัวเลขของ กทม. บอกถึงความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจริง และมีข้อสังเกตด้วย จำนวนกระทงที่เก็บได้จากแหล่งน้ำในกรุงเทพฯ ลดลงนับจากปี 2017 และกระทงโฟมแทบหายไปในปี 2024 แต่ในปี 2025 สัดส่วนโฟมกลับเพิ่มขึ้นเป็นกว่า 7% ของกระทงที่เก็บได้

จำนวนกระทงที่ กทม. เก็บได้ในกรุงเทพฯ ปี 2017–2025:

ในปี 2025 จากกระทง 391,027 ใบ เป็นกระทงจากวัสดุธรรมชาติ 323,626 ใบ กระทงโฟม 28,298 ใบ และกระทงขนมปัง 39,103 ใบ ส่วนการลอยกระทงออนไลน์ที่ กทม. เปิดให้ร่วมผ่าน greener.bangkok.go.th ลดลงจาก 36,832 ใบในปี 2024 เหลือ 23,347 ใบในปี 2025 ยอดรวมที่ลดลง 24% เกิดขึ้นในปีที่งานจัดอย่างเรียบง่าย ระหว่างช่วงไว้ทุกข์ของชาติภายหลังการเสด็จสวรรคตของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จึงน่าจะไม่ได้มาจากปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งเพียงอย่างเดียว ในแหล่งข้อมูลที่เราตรวจสอบ เราไม่พบกฎหมายที่ห้ามใช้กระทงโฟม เรื่องนี้เป็นคำขอความร่วมมือ ไม่ใช่ข้อบังคับ

หนึ่งครอบครัว หนึ่งกระทง คือคำขวัญของ กทม. “1 ครอบครัว 1 กระทง” และเป็นวิธีง่ายที่สุดที่จะทำให้คืนนั้นเป็นช่วงเวลาที่ใช้ร่วมกับเพื่อนบ้าน ประดิษฐ์กระทงด้วยกันตอนบ่าย ต่างคนต่างใส่เหรียญหรือเส้นผมของตน แล้วไปลอยด้วยกันตอนค่ำ

กรณีของครอบครัวคุณอรรถพล: ลอยกระทงครั้งแรกของเพื่อนบ้านที่สาทร

สิ่งที่ทำได้ตอนนี้

นัดคืนวันอังคารที่ 24 พฤศจิกายนไว้ เลือกจุดลอยริมน้ำจากตาราง เตือนเพื่อนต่างชาติให้แต่งกายปิดไหล่และเข่า และชวนเพื่อนบ้านมาประดิษฐ์กระทงใบตองด้วยกัน ครอบครัวละหนึ่งใบ หากเพื่อนอยากไปเชียงใหม่ แนะนำให้เลือกงานที่ผู้จัดยืนยันได้ว่าสถานที่และช่วงเวลาได้รับอนุญาตแล้ว หรือร่วมกิจกรรมจุดผางประทีป และให้ตรวจเวลาเที่ยวบิน หากต้องการดูว่าที่พักอยู่ห่างจากแม่น้ำและจุดจัดงานเพียงใด เปิดแผนที่ของ Reflexion